Кеше елордада Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның кезекті отырысы өтті. Жиында комиссия мүшелері жарияланған жаңа Конституция жобасын талқыға салып, елдің саяси өміріндегі өзгерістерді әңгіме арқауына айналдырды.
Мыңжылдық тарихымыз – мызғымас құндылық
Жаңа Конституция жобасында тұңғыш рет мыңжылдық тарихымыз басты құндылық ретінде жазылды. Бұл туралы Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин комиссияның VII отырысында айтты.
Оның сөзінше, қазіргі қолданыстағы Конституцияда тарих туралы бірде-бір сөз жоқ. «Жаңа Конституция жобасының преамбуласындағы «Ұлы даланың мыңжылдық тарихының сабақтастығын сақтай отырып» деген сөйлем тарихымыздың үздіксіз сабақтастығын, еліміз көшпелілер өркениетінің ошағы екенін айғақтайды. Осылайша, тарихымыз Конституцияда тұңғыш рет декларация емес, мемлекеттік құндылық ретінде бекітіліп отыр», деді Е.Қарин.
Преамбуладағы «Ұлы дала» мен «мыңжылдық тарих» Қазақ елінің тарихи субъект екенін айғақтайтын әрі мемлекеттік бірегейлікті айқындайтын ұғымдар.
Сонымен бірге Мемлекеттік кеңесші жаңа Конституцияда мемлекеттік тіл – қазақ тілі екені тайға таңба басқандай нақты жазылғанына да тоқталды. «Атап айтқанда, 9-баптың 1-тармағында «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі» деп анық көрсетілген. Яғни бізде мемлекеттік тіл біреу, ол – қазақ тілі. Басқа мемлекеттік тіл жоқ. Тіліміз биік тұғырда, өз орнында. Мемлекетіміз барда сол тұғырдан ешқашан төмен түспейді. Ол үшін осы мемлекетті сақтауымыз керек, қорғауымыз қажет. Елдің бірлігін ойлауымыз керек», деп атап өтті Е.Қарин.
Сондай-ақ ол жаңа Конституция жобасы мен 1995 жылы қабылданған қолданыстағы Ата заңда айырмашылық өте көп екенін жеткізді. «Жаңа Конституция жобасы – жарты жылдан астам уақыт бойы ел азаматтарынан, сарапшылардан, қоғам белсенділерінен, түрлі ұйымдардан келіп түскен ұсыныстар мен бастамалардың нәтижесі, осы күнге дейін жүргізілген түрлі ұзақ талқылаулардың жемісі», деді Е.Қарин.
Халықтың 78%-ы өзгерістерді қолдайды
Тәуелсіз әлеуметтік зерттеуге қатысқан отандастарымыздың басым көпшілігі Конституциялық реформаны қолдап отыр. Бұл туралы Президент жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институтының директоры Жандос Шаймарданов мәлімдеді.
Ол ауқымды реформа 2025 жылдың қазан айында басталып, азаматтардан тікелей кері байланыс алумен қатар жүргенін еске салды. Конституциялық комиссияға азаматтар, заңгер-ғалымдар, сарапшылар, саяси партиялар мен үкіметтік емес ұйымдардан 2 мыңнан астам бастамашыл ұсыныс келіп түскен. eOtinish платформасы арқылы өтініштер әлі де келіп жатыр. Олардың саны 4 мыңнан асты.
«Азаматтардың едәуір бөлігі үшін Ата заң адам құқықтары мен бостандықтарының басымдығын қалай бекітіп, оларды қорғаудың түсінікті әрі бірыңғай ережелерін қалыптастыратыны шешуші мәнге ие. Конституция бұл тұрғыда жеке бас бостандығы мен ұлттық мүдделер арасындағы теңгерімді қамтамасыз ететін құрал ретінде қарастырылады», деді Ж.Шаймарданов.
Халықаралық шарттар мен ұлттық заңнаманың арақатынасы көп жылдан бері сарапшылар мен қоғам арасында талқыланып келеді. Осы орайда Мәжіліс депутаты Мұрат Әбенов жаңа Конституция жобасында ұсынылып отырған өзгерістердің мәнін түсіндірді. «Біз әріптестерімізбен бірге жоба нормаларын мұқият зерделедік. Маңыздысы – жаңа Конституцияда еліміздің ратификациялаған халықаралық шарттары мен халықаралық құқықтың жалпыға танылған нормаларының заңдық күшін жоққа шығаратын ешқандай ереже жоқ», деді депутат.
Оның айтуынша, еліміз өзге мемлекеттермен қарым-қатынаста өзара сыйластық қағидатына, сондай-ақ БҰҰ аясындағы адам құқықтары жөніндегі негізгі халықаралық шарттарға адалдығын сақтайды. Жоба мәтінінде адамның ажырамас құқықтары мен бостандықтарына қатысты қабылданған халықаралық міндеттемелерден бас тартуды білдіретін нормалар қарастырылмаған.
Адам құқығының үстемдігін күшейтті
Конституция мәтініне халықаралық құқықтың негізгі қағидаттары, жалпыадамзаттық құндылықтар мен халықаралық құжаттарда бекітілген адам құқықтары мен бостандықтары енеді. Осылай деген Мәжіліс депутаты Үнзила Шапақ халықаралық құқық пен ұлттық құқықтың арақатынасы үстемдік пен бағыныштылыққа емес, өзара әрекеттесу, толықтыру мен үйлестіру қағидаттарына негізделетінін айтты.
«Осылайша, 5-баптың 1-тармағы туралы қысқаша тұжырымдап айтсам, еліміз халықаралық міндеттемелерден бас тартпайды, керісінше, оны қолданылатын құқықтың, яғни қоғамдық қатынастарды реттейтін маңызды құрамдас бөлігі ретінде мойындайды», деп нақтылап өтті депутат.
Конституция жобасы адамның қолданыстағы құқықтары мен бостандықтарын сақтап қана қоймай, олардың аясын кеңейтіп, нақты іске асуы мен қорғалуын күшейтеді. Бұл туралы комиссия отырысында Бала құқықтары жөніндегі уәкіл Динара Закиева айтты.
«Конституция негізінде қабылданатын заңдар әрқайсымыздың және әр баланың өмірі, болашағы мен әл-ауқатына тікелей байланысты. Конституция жобасы мазмұндық тұрғыдан үш маңызды тірекке негізделеді: бостандықтар, құқықтар мен міндеттер. Олардың бірлігі – Конституцияның мәні мен тұтастығын қалыптастырады», деді ол.
Осы тұрғыда Д.Закиева бірқатар конституциялық өзгерістерге назар аударып, Негізгі заңның басымдығын белгілеп берді. «Біріншіден, екінші бөлімнің атауы өзгереді. Қазіргі «Адам және азамат» атауының орнына «Негізгі құқықтар, бостандықтар мен міндеттер» деген атау ұсынылады. Бұл өзгеріс адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының, сондай-ақ міндеттерінің басым маңызға ие екенін айқын көрсетеді», деді Бала құқықтары жөніндегі уәкіл.
Тағы бір маңыздысы – Конституцияның жобасында адамның барлық жеке құқықтарының қолсұғылмаушылығы тікелей бекітілген. «Жаңа редакцияда құқықтар мен бостандықтарды жүзеге асыру басқа адамдардың құқықтарын бұзбау мен бостандықтарын шектемеуге тиіс, конституциялық құрылымның негіздеріне, қоғамдық тәртіпке, азаматтардың денсаулығы мен қоғамның адамгершілік болмысына нұқсан келтірмеуге тиіс екені нақты айқындалады», деді ол.
Мәжіліс депутаты Елнұр Бейсенбаевтың айтуынша, жаңа Конституция жобасының алғашқы баптарынан-ақ оның тұжырымдамалық сипаты айқын көрінеді. Бұл – әділдікке, тәртіп пен тұрақтылыққа негізделген қоғам сұранысына мемлекеттің нақты жауабы. «Конституцияның 2-бабының 1-тармағында еліміздің президенттік республика болып қала беретіні және Мемлекет басшысының билік тармақтарының үйлесімді жұмысын қамтамасыз ететіні нақты көрсетілген. Ал 43-баптың 1-тармағында Президент бір рет жеті жыл мерзімге сайланатыны бекітілген. Бұл – биліктің монополиялануына жол бермейтін нақты норма. Осы баптың 5-тармағында аталған ереже өзгертілмейтіні жазылған. Осылайша, «мәңгі билік» туралы кез келген алыпқашпа әңгімеге тосқауыл қойылады», деп атап өтті депутат.
Жалған жорамалдарды сынға алды
Саясаттанушы Марат Шибұтов жобадағы Президент пен Құрылтай арасындағы кадрлық өкілеттіктердің бөлінісі жөнінде пікір білдірді. «Кейбір азаматтар комиссияның жұмысы туралы осы отырыстарға қатысып жүрген менен де көбірек «білетіндей» көрінеді», деді саясаттанушы. Оның айтуынша, кез келген адам оқып, танысуы үшін құжат көпшіліктің назарына ұсынылып, ашық түрде жарияланғаннан кейін де ақпаратты әдейі бұрмалау тоқтамаған. «Менің ойымша, бұл енді ойын емес, танымал болуға ұмтылыс та емес, нағыз қасақана пиғыл», деп атап өтті М.Шибұтов.
Спикердің айтуынша, жаңа Конституция жобасына сәйкес, Құрылтай мынадай тұлғаларды тағайындауға немесе келісімін беруге құқылы: Премьер-министр, Вице-президент, Конституциялық соттың 10 судьясы, Орталық сайлау комиссиясының 6 мүшесі, Жоғарғы аудиторлық палатаның 8 мүшесі мен Жоғарғы соттың барлық судьялары.
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаевтың айтуынша, жаңа Конституция жобасы – барлық келіп түскен пікірлер мен ұсыныстарды ескере отырып, ашық түрде дайындалған сапалы әрі сараланған құжат. Ол жоба ашық жарияланғанға дейін ұзақ әрі қажырлы жұмыс жүргізілгенін атап өтті.
Қазір ел қоғамы жауапты кезеңге аяқ басып жатқанын айта келе: «Ең бастысы – бұл кезеңде орынсыз қызбалыққа ұрынбау, жалған әрі бұрмаланған ақпарат таратпау керек. Дәлелді диалогті жалғастырып, тарихи үдерістегі өз жауапкершілігімізді сезінуіміз қажет», деді.
Егемендік пен Тәуелсіздік – өзгермейтін ұғымдар
Комиссия отырысында Мәжіліс депутаты Азат Перуашев билік тармақтары арасындағы өкілеттіктер теңгерімі туралы пікір білдірді. «Біз Президент пен Құрылтай өкілеттіктерін нақты ажырату тәсілдерін талқылап, ортақ ұстаным қалыптастырдық. Осы тұрғыдан алғанда, дайындалған жаңа Конституция жобасында бұл өкілеттіктер жеткілікті дәрежеде теңгерімді бөлінген деп есептеймін», деді А.Перуашев.
Оның сөзінше, Президент республикадағы ең жоғары лауазымды тұлға ретінде биліктің барлық тармағы – заң шығарушы (Құрылтай), атқарушы (Үкімет) және сот билігінің үйлесімді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. «Сондықтан Президент пен Құрылтай арасындағы өзара қатынасты «саяси монополияны сақтау немесе күшейту» деп бағалау – конституциялық реформаның мәнін бұрмалау», деді депутат.
Отырыс соңында Конституциялық сот төрағасы Эльвира Әзімова жаңа Конституция жобасының маңыздылығына әрі оның ел дамуындағы стратегиялық рөліне тоқталды. Сондай-ақ Ата заңда мемлекеттік саясатқа, қоғамның дамуына қатысты негізгі қағидаттармен қатар, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына берілетін кепілдіктер де бекітілетінін атап өтті. Конституция нормаларын неғұрлым егжей-тегжейлі реттеу, әдетте, заңдар деңгейінде жүзеге асырылатынын айтты. Бұл – Ата заңды әзірлеудегі жалпыға ортақ тәжірибе.
Э.Әзімова Конституция жобасында бекітілген өзгермейтін құндылықтарға да ерекше назар аударды. «Егемендік пен Тәуелсіздік, унитарлық, аумақтық тұтастық пен республиканың басқару нысаны өзгермейтін құндылықтар санатына жатқызылған», деген ол комиссияның келесі отырысы өтетін күн қосымша хабарланатынын еске салды.