—Конституция күні – республикамыздың халқы үшін тағылымы мол, аса маңызды мерекенің бірі. Оны лайықты атап өту, насихаттау – маңызды. Әр азамат Конституциямызды біліп, құрметтеп, талаптарын қатаң сақтаған кезде ғана алға басып дами түсетініміз анық. Ойлап көріңізші, егер қоғамда заңдар мен ережелер болмаса, қоғамдық қатынастар қалай реттелер еді? Оны ойлаудың өзі қорқынышты. Қазіргі уақытта заңдарсыз, ережелерсіз мемлекет болуы мүмкін емес. Конституция – еліміздің негізгі бағдарға алатын, қазақша айтқанда Ата заңымыз. Конституцияның қоғам үшін темірқазық іспетті маңызы бар. Біз Конституциямызға сәйкес өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтыратын, адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтарының қымбат қазынасы ретінде белгіленген мемлекетпіз.
Конституция алғаш рет 1995 жылы қабылданды. Міне, одан бері 30 жыл өтті. Соңғы рет 2022 жылы жалпыұлттық референдум өткізіліп, соңғы рет өзгеріс енгізілді. Құқықтық мемлекетте барлық мәселелер тек қана заң аясында шешілуге тиіс. Сондықтан да біздің мемлекетімізде адам және адамның өміріне, құқықтары мен бостандықтарына, олардың сақталуына өте қатты мән берілген.
Адам құқықтары мен бостандықтарының сақталуы, олардың бұзылуына жол берілмеуі үшін мемлекеттің тарапынан көптеген жұмыстар жүзеге асырылуда. Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының сақталуы үшін қоғамда қалыптасқан құқықтық сана мен құқықтық мәдениеттің әсері мол болады. Сондықтан да Абай атамыздың «Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та бар қалан» дегеніндей, әр адам өзінің қоғамға керек екенін, қоғамның бір бөлшегі екенін, қоғамға пайдасын тигізуі тұрғысынан ойланып, қоғам алдында өзіне жауапкершілік алып, сезіне отырып әрекет етуі тиіс.
Ал сот жүйесіне келетін болсақ, 2025 жылы сот жүйесінде бірқатар өзгерістер жүзеге асырылды. Атап айтқанда, кассациялық соттар құрылып, биылғы жылдың 1- ші шілдесінен бастап жұмыстарын бастады. Кассациялық сот дегеніміз — сот істері мен материалдарын кассациялық сатыдағы сот ретінде қарайды, cот практикасын зерделейді және оны жинақтау қорытындылары бойынша төмен тұрған сот сатыларының сот төрелігін іске асыруы кезінде заңдылықтың сақталу мәселелерін қарайды, заңда көзделген басқа да өкілеттіктерді жүзеге асырады.
Әділдікті қорғау — судья үшін ең басты қағида болуы қажет. Сондай-ақ Конституцияға сәйкес, заңды қолданған кезде судья төмендегі принциптерді басшылыққа алуға тиіс. Адамның кінәлі екендігі заңды күшіне енген сот үкімімен танылғанша, ол жасалған қылмысқа кінәлі емес деп есептеледі. Бір құқық бұзушылық үшін ешкімді де қайтадан қылмыстық немесе әкімшілік жауапқа тартуға болмайды. Өзіне заңмен көзделген соттылығын оның келісімінсіз ешкімнің өзгертуіне болмайды және сотта әркім өз сөзін тыңдатуға құқылы. Сонымен қатар жауапкершілікті белгілейтін немесе күшейтетін, азаматтарға жаңа міндеттемелер жүктейтін немесе олардың жағдайын нашарлататын заңдардың кері күші болмайды. Егер құқық бұзушылық жасалғаннан кейін ол үшін жауапкершілік заңмен алынып тасталса немесе жеңілдетілсе, жаңа заң қолданылады. Адамның кінәлі екендігі жөніндегі кез келген күдік айыпталушының пайдасына қарастырылады. Сондай-ақ заңсыз тәсілмен алынған айғақтардың заңды күші болмайды. Осы Конституциямен белгіленген сот төрелігінің принциптері Республиканың барлық соттары мен судьяларына ортақ және бірыңғай болып табылады.
Қазақта «дау мұраты – біту» деген тамаша мақал бар. Судья әділдіктің жағында болуы үшін қара қылды қақ жаратын әділдікті, объективтілікті, білімділік пен біліктілікті басты принцип етуі жөн болады.