Қазақстанда Парламенттің құрамы мен өкілеттіктері қайта қаралып жатыр. Бұл өзгерістер саяси жүйені нақты күшейте ала ма, әлде формалды сипатта қалу қаупі бар ма? Осы сұрақтарға Армян орнықтылық және мемлекеттік басқару институтының басшысы Геворг Меликян халықаралық тәжірибе тұрғысынан жауап берді, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.
Қазақстанда Парламенттің құрамы мен өкілеттіктері қайта қаралуда. Халықаралық тәжірибе тұрғысынан алғанда, мұндай реформалар қандай жағдайда саяси жүйені шын мәнінде нығайтады да, формалды сипатта қалып қоймайды?
Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, парламенттік реформалар саяси жүйені тек «билік тармақтарының теңгерімі» туралы абстрактілі ұрандарға емес, өкілеттіктердің, жауапкершіліктің және заң шығарушы органды кәсібилендірудің нақты архитектурасына сүйенгенде ғана шын мәнінде нығайтады. Парламенттің күшеюі оның формалды құқықтарын арттырумен шектелмейді — оның құрамы қалай қалыптасатыны, мандат мерзімінің ұзақтығы және негізгі мемлекеттік институттарға ықпал ететін нақты тетіктердің берілуі шешуші мәнге ие. Әйтпесе реформалар символикалық деңгейде қалып қою қаупі бар.
Осы тұрғыдан алғанда, Президент Тоқаев ұсынған тәсіл декларативті емес, институционалдық логикаға негізделгенін көрсетеді. Азаматтардың өтініштері мен жұмыс тобы аясындағы талқылауларды талдаудан кейін Парламенттің сандық құрамын 145 мандат деңгейінде бекіту туралы шешім қабылдануы — өкілдікті механикалық түрде ұлғайту емес, басқарылатын әрі функционалды теңгерімді модель құруға ұмтылыстың белгісі.
Сондай-ақ Конституциялық сот, Жоғары аудиторлық палата және Орталық сайлау комиссиясы мүшелерін тағайындауды парламенттік келісім деңгейіне көшіру ұсынысы Парламенттің пікірталас алаңы ғана емес, саяси жауапкершілік пен бақылау институты ретіндегі рөлін күшейтеді. Депутаттардың бес жылдық өкілеттік мерзімі де институционалдық тұрақтылыққа қызмет етіп, қысқа мерзімді саяси тактикадан стратегиялық заң шығару жұмысына басымдық беруге мүмкіндік береді.
Жалпы алғанда, бұл шаралар тиімді әрі кәсіби Парламент қалыптастыру мақсатының мемлекеттік басқаруды эволюциялық жаңғырту және оның орнықтылығын арттыру жөніндегі кеңірек жобаға кіріктірілгенін, формалды сипатта еместігін дәлелдейді.
Сонымен бірге посткеңестік кеңістіктегі салыстырмалы тәжірибе ықтимал тәуекелдерді де көрсетеді. Атап айтқанда, Қазақстандағы реформа 2015 жылғы конституциялық өзгерістер кезінде Арменияда жіберілген қателіктерді қайталамауы маңызды: ол жерде парламенттің формалды күшеюі бағдарламаларға, идеялар мен құндылықтарға негізделген орнықты партиялық бәсекенің қалыптасуымен қатар жүрмеді.
Ұзақ мерзімді перспективада парламенттік модельдің тиімділігі жекелеген тұлғаларға немесе жағдайлық одақтарға емес, мазмұнды саяси бәсекеге және қоғам өкілдігі шоғырланатын институционалданған платформалардың болуына байланысты.
Аралас сайлау жүйесі мен парламенттегі квоталарды қайта қарау саяси өкілдіктің сапасын шын мәнінде арттыра ала ма, әлде бұл өзгерістер де формалды деңгейде қалу қаупі бар ма?
Аралас сайлау жүйесі мен парламенттік квоталарды қайта қарау саяси өкілдіктің сапасын арттыруға қабілетті. Алайда мұнда шешуші фактор — мандаттар арифметикасы емес, өкілдіктің мазмұндық сапасы. Халықаралық тәжірибе депутаттар санының көбеюі өздігінен өкілдікті жақсартпайтынын көрсетеді — парламентарийлердің кәсіби деңгейі, сайлаушылармен байланысы және қоғам алдындағы жауапкершілігі негізгі мәнге ие. Осы тұрғыдан алғанда, депутаттық корпустың санынан гөрі сапасына басымдық беру қағидаты түбегейлі маңызды әрі тұжырымдамалық тұрғыдан дұрыс.
Қазақстан жағдайында ұсынылып отырған өзгерістер саяси элитаны қалыптастыру қағидаттарын кең ауқымда қайта қараумен ұштасып отыр. Аралас модель мажоритарлық құрамдас бөлігі депутаттың округ алдындағы жеке жауапкершілігін күшейтіп, ал партиялық бөлігі — адалдық қағидатына емес, кәсіби және құндылықтық критерийлерге негізделген іріктеуді ынталандырғанда ғана тиімді жұмыс істей алады.
Парламент ішіндегі басқарушы лауазымдарды, соның ішінде вице-спикерлер санын ұлғайту идеясы да құрылымды формалды күрделендіру емес, заң шығарушы органның функционалды басқарылуын және ішкі мамандануын арттыруға бағытталған қадам ретінде қарастырылуы мүмкін. Жалпы алғанда, сайлау саласындағы жаңашылдықтардың декларативті сипатта қалып қою қаупі сақталады.
Алайда өкілдік реформасы бейресми ықпал ету тетіктерін жоюмен, саяси рекрутингті кәсібилендірумен және жекелендірілген саясаттан институционалдық жауапкершілікке саналы түрде көшуімен қатар жүрген жағдайда бұл тәуекел айтарлықтай төмендейді. Дәл осы кезде аралас жүйе саяси өкілдікті жаңартудың косметикалық емес, құрылымдық құралына айнала алады.
Қазақстандағы Ұлттық құрылтайды қалай бағалар едіңіз: классикалық парламенттік институттарға балама ретінде ме, әлде қоғамдық консенсус іздеудің өтпелі формасы ретінде ме?
Қазақстандағы Ұлттық құрылтайды парламентке балама немесе саяси жүйенің символикалық қосымшасы ретінде емес, мемлекеттіліктің терең трансформациясы жағдайындағы өтпелі әрі мағына қалыптастыратын институт ретінде қарастырған орынды. Президенттің қоғамдық сауалнамалар деректеріне және Жұмыс тобының қорытындыларына сүйенуі бір палаталы парламентке көшу секілді құрылымдық өзгерістерге қолдау қоғамнан тыс емес, оның белсенді қатысуымен қалыптасып жатқанын көрсетеді.
Осы тұрғыда Құрылтай классикалық билік органдарында ресмилендірілмей тұрып-ақ әлеуметтік күтулер мен құндылықтық бағдарлар институционалдық сипат алатын қоғамдық келісімді алдын ала айқындау кеңістігіне айналады. Президент ұсынған Құрылтайдың символдық өлшемі де айрықша маңызды. «Құрылтай» атауын сақтау, тіпті оны болашақ Парламенттің атауында қолдану мүмкіндігін талқылау — саяси жаңғыртуды қоғам үшін түсінікті әрі легитимді тарихи-мәдени контекске енгізуге ұмтылысты білдіреді.
Ұлттық құрылтай алаңында ауқымды реформалардың негізгі импульстары қалыптасып, Қазақстанның рухани-мәдени мұрасын халықаралық деңгейде ілгерілету мәселелері көтерілгені оның формалды емес, нақты рөлін дәлелдейді. Осы логикада Құрылтай парламенттік институттарды алмастырмайды, керісінше саяси жүйенің орнықтылығын арттырып, институционалдық өзгерістер мен қоғамның реформаларды қабылдауы арасындағы алшақтық тәуекелін азайтатын мағыналық әрі консенсустық басты қызметін атқарады.
Уақыт бөліп, сұхбат бергеніңізге рахмет!